Giao hội

Khi các hành tinh quay quanh Mặt Trời và đi ngang qua bầu trời, thỉnh thoảng chúng lại vượt qua nhau, đây là lúc giao hội diễn ra. Giao hội xảy ra gần như mỗi tháng và không phải là hiếm, nhưng có những lần đặc biệt thú vị. Đôi khi còn rất ấn tượng.

Giao hội được định nghĩa là thời điểm hai hành tinh có cùng hoàng kinh (xem định nghĩa hoàng kinh trong phần "Các hệ tọa độ", Chương 2.2). Ngoài ra, đây còn là thời điểm hai đối tượng có cùng xích kinh, điều này hơi khác một chút. Việc trùng hoàng kinh hoặc trùng xích kinh không nhất thiết phải xảy ra vào đúng thời điểm hai vật thể ở gần nhau nhất. Do thị sai nên giao hội trông ra sao là tùy thuộc vào vị trí quan sát trên Trái Đất. Giao hội (cấp cao và cấp thấp) mà ta đề cập ở phần trước đều bao gồm Mặt Trời và một hành tinh nào đó, nhưng những lần giao hội ấn tượng nhất đều không có sự góp mặt của Mặt Trời, mà thay vào đó là hai (hoặc nhiều) hành tinh, hay một (hoặc nhiều) hành tinh cùng với Mặt Trăng.

Sao Thủy và Sao Kim di chuyển rất nhanh nên chúng thường xuyên góp mặt khi giao hội xảy ra. Trái ngược với điều này là sự chậm chạp của Sao Thổ, nó hiếm khi vượt qua một hành tinh nào đó, mà thường bị vượt qua. Mặt Trăng giao hội với từng hành tinh mỗi tháng một lần, khi nó đến gần các hành tinh sáng như Sao Kim, Sao Hỏa, hay Sao Mộc, thì sẽ là một cảnh tượng tuyệt vời mà mắt thường có thể trông thấy.

Giao hội trở nên thú vị với những người yêu thiên văn khi hai vật thể tới đủ gần nhau để có thể nhìn thấy cùng một lúc bằng ống nhòm, hoặc – vô cùng hiếm – bằng kính thiên văn. Hiếm hơn nữa là việc một hành tinh bị che khuất bởi một hành tinh khác. Không có vụ che khuất nào như vậy xảy ra trong suốt cuộc đời của hầu hết những người đang sống hiện nay. Vào lúc 12:45 ngày 22/11/2065, tâm Sao Kim và tâm Sao Mộc sẽ cách nhau 16 giây cung và rìa phía bắc của Sao Kim sẽ lướt qua đằng trước Sao Mộc!

Không có khả năng xảy ra giao hội với sự tham gia của từ ba hành tinh trở lên, dù từ này đôi khi bị sử dụng sai khi một vài hành tinh tới gần nhau. Một nhóm các hành tinh như vậy được gọi là một quần tụ. Quần tụ hành tinh đẹp nhất trong lịch sử xuất hiện vào đầu năm 1953 Trước Công Nguyên, và có ý nghĩa hết sức quan trong với người Trung Quốc cổ đại, những người đã ghi chép và lưu giữ ký ức về nó.

Quần tụ năm hành tinh với mắt thường vào năm 1953 Trước Công Nguyên
Quần tụ năm hành tinh với mắt thường vào năm 1953 Trước Công Nguyên.

Một hiểu lầm phổ biến là việc nghĩ rằng tất cả các hành tinh có lúc sẽ xếp thành một hàng giống như những trái bóng bi-a, thậm chí những hình ảnh ấn tượng về kiểu thẳng hàng này vẫn được tìm thấy trên bìa các cuốn sách. Thực tế thì khác hẳn.

Jean Meeus, nhà tư tưởng hàng đầu về sự thẳng hàng giữa các hành tinh, đã tính toán mức độ gần nhau của các hành tinh để chúng có thể cùng nằm trên một đường thẳng. Ông tìm ra rằng, vào giữa những năm 3100 Trước Công Nguyên và 2735 – một quãng thời gian bao gồm toàn bộ phần lịch sử đã được ghi lại – khoảng cách nhỏ nhất giữa năm hành tinh trong mắt thường là 4,3° vào ngày 27/2/1953 Trước Công Nguyên. Những lần chúng tập trung lại gần nhau nhất từ trước tới nay gồm: 30/4/1821 (19,7°); 5/2/1962 (15,8°); 17/5/2000 (19,5°); và 8/9/2040 (9.3°). Lần tập trung vào năm 2040, với góp mặt đặc biệt của cả trăng lưỡi liềm, sẽ là một tuyệt tác của tạo hóa.

Nếu bạn tính cả các hành tinh bên ngoài quỹ đạo Sao Thổ, thì không thể có chuyện toàn bộ hành tinh xếp được lại thành một hàng.

Hiện tượng giao hội ba xảy khi một hành tinh tạo ra một nút thắt đảo chiều gần một ngôi sao; hành tinh này vượt qua ngôi sao đó lần đầu trong chuyển động bình thường xuôi chiều, lần thứ hai khi chuyển động ngược chiều, và lần thứ ba là lúc nó quay lại với chuyển động xuôi chiều của mình. Mỗi hành tinh vòng ngoài đều tạo ra giao hội ba với tất cả các ngôi sao nằm trong phạm vi nút thắt đảo chiều của chúng, nhưng hiếm khi có ngôi sao sáng (thậm chí một hành tinh khác!) nằm trong trong nút thắt này. Lần giao hội ba nổi tiếng là lần giao hội giữa Sao Mộc và Regulus, nó được liên kết với ngôi sao Giáng sinh Bethlehem.

Một số người với kiến thức thiên văn hạn chế e ngại rằng khi các hành tinh thẳng hàng, lực hấp dẫn của chúng bằng cách nào đó khuếch đại lên và tạo ra một lực kéo mạnh lên Trái Đất. Lực hấp dẫn hay lực thủy triều của một hành tinh hoàn toàn không đáng kể, và ngay cả khi vài hành tinh tụ lại với nhau thì cũng không ảnh hưởng gì tới Trái Đất hay tới chính bản thân con người. Sự thẳng hàng của các hành tinh không gây ra các thảm họa vũ trụ.

Mục lục